Savunma Hakkı Kapsamında Avukatın Bilgi ve Belge Talep Yetkisi ve Uygulamadaki Sınırlar

Giriş

Savunma hakkının etkin şekilde kullanılabilmesi, avukatların temsil ettikleri kişi veya kurumlar adına gerekli bilgi ve belgelere erişebilmesiyle doğrudan ilişkilidir. Bu hakkın etkin bir şekilde kullanılabilmesi ise şüphesiz “silahların eşitliği” ilkesi uyarınca, iddia makamının veya idarenin elindeki bilgi ve belgelere savunma makamının da eksiksiz erişebilmesine bağlıdır. Bu kapsamda 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun 2. maddesinin üçüncü fıkrasında “Yargı organları, emniyet makamları, diğer kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüsleri, özel ve kamuya ait bankalar, noterler, sigorta şirketleri ve vakıflar avukatlara görevlerinin yerine getirilmesinde yardımcı olmak zorundadır. Kanunlarındaki özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, bu kurumlar avukatın gerek duyduğu bilgi ve belgeleri incelemesine sunmakla yükümlüdür. Bu belgelerden örnek alınması vekâletname ibrazına bağlıdır. Derdest davalarda müzekkereler duruşma günü beklenmeksizin mahkemeden alınabilir.” düzenlemesi ile avukatlara kamu kurum ve kuruluşlarından görevlerinin yerine getirilmesi amacıyla bilgi ve belge isteme yetkisi tanınmıştır.  Ancak söz konusu madde metni oldukça genel, sınırları belirsiz ve geniş yetkiler tanıyacak şekilde kaleme alınmış olup uygulamada çeşitli tereddütlerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

1982 Anayasası’nın 74. maddesinde düzenlenen dilekçe hakkı ile bilgi edinme hakkı, bireylerin idari makamlar karşısında kendilerini savunabilmelerinin ve kamusal denetimi gerçekleştirebilmelerinin anayasal güvencesidir. Demokratik ve şeffaf hukuk devleti ilkesinin birer yansıması olan bu haklar, idarenin hesap verebilirliğini sağlayan en temel araçlar arasında yer alır.

Yargı sisteminin kurucu unsurlarından olan avukatlar, üstlendikleri savunma göreviyle bireylerin hak arama özgürlüğünü somutlaştırmaktadır. Dolayısıyla bir avukatın kamu kurum ve kuruluşlarından bilgi ve belge talep etmesi, yalnızca 1136 sayılı kanunun tanıdığı müstakil bir mesleki imtiyaz değil; özü itibarıyla temsil edilen müvekkilin Anayasa’nın 74. maddesinde koruma altına alınan dilekçe ve bilgi edinme hakkının bizzat vekil eliyle icra edilmesidir.

Şüphesiz ki bu hakların kullanımı mutlak ve sınırsız değildir; özel hayatın gizliliği, soruşturmanın selameti, kamu yararı ve kişisel verilerin korunması gibi meşru gerekçelerle sınırlandırılması mümkündür. Nitekim Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu’nun (BEDK) 15.09.2021 tarihli ve 2021/1096 sayılı görüşü de, avukatların bu yasal taleplerinin ancak geçerli bir vekâlet ilişkisinin ispatı ve kanuni istisnalar dengesi gözetilerek karşılanabileceğine işaret etmektedir. Netice itibarıyla, avukatın bilgiye erişim mücadelesi bir yönüyle savunma hakkının tesisi iken, diğer yönüyle anayasal hak arama hürriyetinin doğrudan tezahürüdür.

Özellikle Bilgi Edinme Hakkı Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu, Vergi Usul Kanunu ve İcra ve İflas Kanunu gibi özel düzenlemeler karşısında Avukatlık Kanunu’nun 2/3 maddesinin nasıl uygulanacağı konusu doktrinde ve uygulamada tartışılmaya devam etmektedir. Bu tartışmaların somut örneklerinden biri olan Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu’nun 15.09.2021 tarihli ve 2021/1096 sayılı görüşü olup ilgili görüş aşağıda incelenecektir.

Avukatlık Kanunu Kapsamında Bilgi ve Belge Talep Yetkisi

4667 sayılı kanun ile değiştirilen Avukatlık Kanunu’nun 2. maddesinin üçüncü fıkrası, avukatlara kamu kurum ve kuruluşlarından bilgi ve belge isteme konusunda önemli yetkiler tanımıştır. Ancak düzenleme incelendiğinde, bilgi ve belge talebinin kapsamı, usulü ve sınırlarının açık şekilde belirlenmediği görülmektedir.

Bu nedenle söz konusu hükmün tek başına değerlendirilmesi yerine, özel kanunlarda yer alan hükümlerle birlikte yorumlanması gerekmektedir. Nitekim bilgi edinme hakkına ilişkin taleplerde 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu’nun; ceza soruşturmalarına ilişkin taleplerde Ceza Muhakemesi Kanunu’nun; vergiye ilişkin taleplerde Vergi Usul Kanunu’nun ve icra dosyalarına ilişkin taleplerde İcra ve İflas Kanunu’nun getirdiği özel düzenlemeler dikkate alınmalıdır.

Aksi yöndeki geniş yorumlar, hem kişisel verilerin korunması hem de soruşturmaların gizliliği ilkesi bakımından çeşitli hukuki sorunlara yol açabilecektir.

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu’nun 2021/1096 Sayılı Kararı

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, 15.09.2021 tarihli ve 2021/1096 sayılı kararında idari soruşturma ve inceleme raporlarına erişim konusunda önemli değerlendirmelerde bulunmuştur.

Karara göre;

• Hakkında soruşturma yürütülen kişinin, soruşturma raporunun kesinleşmesinden sonra kendisiyle ilgili bölümlere erişebilmesi mümkündür.
• Üçüncü kişilere ait kimlik bilgileri ile tanık ifadeleri ve soruşturmanın güvenliğini tehlikeye düşürebilecek kısımlar erişim dışında bırakılmalıdır.
• Şikâyetçi sıfatını taşıyan kişiler bakımından ise raporun yalnızca sonuç bölümüne erişim sağlanabilecektir.
• Dosyada taraf olmayan kişilerin bilgi ve belge talepleri ise özel hayatın gizliliği gerekçesiyle reddedilecektir.
• Avukatların bilgi ve belge talep etmesi halinde ise ancak vekâletnamenin ibraz edilmesi ve avukatın ilgili dosyada şikâyetçi veya soruşturulan kişinin vekili sıfatıyla hareket etmesi şartıyla bilgi ve belge verilmesi mümkün olacaktır.

Kurulun bu yaklaşımı, Avukatlık Kanunu’nun 2/3 maddesinde yer alan genel yetkinin mutlak olmadığını ve Bilgi Edinme Hakkı Kanunu’nun getirdiği sınırlamalarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Uygulamada Ortaya Çıkabilecek Sorunlar

Kurul kararı her ne kadar uygulamaya yön vermeyi amaçlasa da, avukatların bilgi ve belge taleplerinin kamu kurumları tarafından nasıl değerlendirileceği konusunda tam bir birlik sağladığını söylemek güçtür.

Yapılacak kurul toplantılarında ve idari başvurularda, avukatların bilgi ve belge taleplerinin idari mercilerce keyfi olarak zorlaştırıldığı bilinmektedir. İdareler, BEDK kararlarını kendi lehlerine genişleterek, avukatın hukuki mütalaa hazırlayabilmesi veya etkin bir savunma yapabilmesi için elzem olan delilleri (özellikle ifade tutanaklarını ve rapor eklerini) “soruşturmanın gizliliği” veya “kişisel veri” kalkanının arkasına saklanarak vermekten kaçınmaktadır. Tanık ifadelerinin veya iddiaların içeriğini tam olarak bilmeyen bir avukatın, müvekkili adına etkin bir savunma yapması eşyanın tabiatına aykırıdır.

Özellikle farklı idarelerin aynı nitelikteki taleplere farklı yaklaşımlar sergilemesi ihtimali bulunmaktadır. Bir kurum tarafından paylaşılabilen bir bilgi veya belge, başka bir kurum tarafından soruşturma gizliliği veya kişisel verilerin korunması gerekçesiyle reddedilebilmektedir. Bu durum savunma hakkının etkin kullanılmasını zorlaştırmakta ve uygulamada hukuki belirsizliklere neden olmaktadır.

Nitekim idari mercilerin ve kamu görevlilerinin Avukatlık Kanunu m. 2/3 hükmünü göz ardı ederek çıkardığı bu keyfi zorluklar, yalnızca idare hukuku boyutuyla sınırlı kalmamakta, Türk Ceza Kanunu kapsamında da karşılık bulmaktadır. Yüksek mahkeme, avukatların bilgi ve belgeye erişim hakkının keyfi bürokratik gerekçelerle engellenmesini açıkça bir suç unsuru olarak kabul etmiştir.

Yargıtay 19. Ceza Dairesi’nin 2018/3834 E. ve 2019/8944 K. sayılı ilamında; “Kanun metninden ve gerekçesinden açıkça anlaşılacağı üzere; madde metninde yazılı kurum ve kuruluşların (özel veya kamuya ait bankalar dahil olmak üzere) avukatların görevini yerine getirmesinde gerek duyacağı bilgi ve belgeleri incelemelerine sunmak zorunda olduğu, vekaletname ibrazı halinde ise avukatlara müvekkilleriyle ilgili bu belgelerden örnek vermek zorunda olacakları düzenlenmiştir.” Kamu görevlisinin bilgi ve belge paylaşmama yönündeki eyleminin TCK m. 257 kapsamında “Görevi Kötüye Kullanma” suçunun gündeme gelebileceği değerlendirilmiştir.

Yargıtay’ın bu emsal kararı, avukatın bilgi toplama yetkisinin sadece idari bir prosedür değil, ihlali halinde cezai yaptırım doğuran kamusal bir yükümlülük olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Dolayısıyla BEDK’nın daraltıcı kararlarını bahane ederek savunma makamına duvar ören idari personelin, ceza hukuku sorumluluğu ile karşı karşıya olduğu gözden kaçırılmamalıdır.

Bunun yanında kurul kararlarının tavsiye niteliğinde değerlendirilmesi veya farklı yorumlanması da uygulama birliğinin sağlanmasını güçleştirmektedir. Avukatların özellikle idari soruşturma dosyalarına erişim taleplerinde farklı kurumlar nezdinde farklı sonuçlarla karşılaşması, hukuki güvenlik ilkesini zedeleyebilecek niteliktedir.

Geleceğe Yönelik Perspektif: 12. Yargı Paketi ve TBB’nin Çözüm Girişimleri

Avukatların bilgi ve belgeye erişim süreçlerinde yaşanan uygulama farklılıklarının ve bürokratik engellerin bertaraf edilmesi amacıyla Avukatlık Kanunu’nun 2. maddesinde köklü bir değişikliğe gidilmesi, yasal değişikliklerin gündemindedir.

Özellikle Türkiye Barolar Birliği (TBB) yönetimi tarafından Adalet Bakanlığı düzeyinde yürütülen kurumsal temaslarda; idari kurumların Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) hükümlerini adeta bir “kalkan” olarak kullanarak savunma hakkını fiilen işlevsizleştiren tutumlarının sonlandırılması ısrarla talep edilmektedir. TBB’nin Adalet Bakanlığı’na sunduğu çözüm önerilerinde, avukatların görevlerini etkin şekilde yerine getirebilmeleri, savunma ve adil yargılanma hakkının tam manasıyla güvenceye alınması amacıyla yeni bir yasal çerçevenin oluşturulması gerekliliği vurgulanmıştır.

Farklı idari mercilerin aynı hukuki vakaya taban tabana zıt yorumlarla yaklaşması, en başta “hukuki öngörülebilirlik” ve “silahların eşitliği” ilkelerini zedelemektedir. Bu açıdan bakıldığında, ilerleyen süreçte yürürlüğe girmesi beklenen 12. Yargı Paketi kapsamında Avukatlık Kanunu’nun 2. maddesinde yapılacak olası kanuni düzenlemeler, Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma ilkesi ile hak arama özgürlüğünü, 74. maddesinde güvenceye bağlanan dilekçe ve bilgi edinme hakkını doğrudan ihya edecek nitelikte olacaktır.

Düzenleme İhtiyacı ve Çözüm Önerileri

Avukatlık Kanunu’nun 2. maddesinin 3. fıkrasının etkin şekilde uygulanabilmesi için bilgi ve belge isteme usulünün ayrıntılı biçimde düzenlenmesi gerekmektedir. Nitekim Avukatlık Kanunu’nun 182. maddesi kapsamında Türkiye Barolar Birliği tarafından çıkarılacak özel bir yönetmelik ile;

• Bilgi ve belge taleplerinin usulü,
• Talebin hangi belgelerle yapılacağı,
• Kurumların cevap verme süreleri,
• Ret sebeplerinin sınırları,
• Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esaslar,
• İdari soruşturma ve inceleme dosyalarına erişim şartları

açık ve yeknesak şekilde belirlenmelidir.

Diğer bir deyişle savunma hakkının, idarenin bürokratik reflekslerine kurban edilmemesi adına, mevzuatta avukatlık mesleğinin kamusal niteliğine uygun özel ve koruyucu hükümler ihdas edilmelidir. Kanun koyucu, 6698 sayılı KVKK ve 4982 sayılı Bilgi Edinme Kanunu karşısında avukatın “sır saklama yükümlülüğünü” de gözeterek, idari dosyalara tam erişim yetkisini yasal güvenceye bağlamalıdır. Bu sayede hem kamu kurumlarının uygulama birliği içerisinde hareket etmesi hem de avukatların savunma görevlerini daha etkin şekilde yerine getirebilmesi mümkün olacaktır.

Sonuç

Avukatlık Kanunu’nun 2. maddesinin 3. fıkrası, savunma hakkının etkin kullanımı bakımından önemli bir düzenleme olmakla birlikte, bilgi ve belge isteme yetkisinin sınırları konusunda uygulamada önemli belirsizlikler bulunmaktadır. Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu’nun 2021/1096 sayılı kararı, avukatların bilgi ve belge taleplerinin mutlak bir hak olarak değerlendirilemeyeceğini ve özel kanun hükümleri ile birlikte yorumlanması gerektiğini ortaya koymuştur.Bununla birlikte söz konusu kararın idareler tarafından farklı şekillerde uygulanabilmesi ihtimali, avukatların bilgi ve belgeye erişiminde ciddi güçlükler doğurabilecektir. Bu nedenle avukatlık mesleğinin bilgi ve belge talep yetkisinin kapsamını açık şekilde belirleyen, uygulama birliğini sağlayan ve savunma hakkını güçlendiren özel düzenlemelerin hayata geçirilmesi büyük önem taşımaktadır.